ROLE DZIECI W RODZINIE

ARTYKUŁY » DLA RODZICÓW I NAUCZYCIELI » RODZINA » ROLE DZIECI W RODZINIE

mgr Katarzyna  Czwiertnia - psycholog Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bytomiu

 

Jakie role pełnią w rodzinie dzieci…

O dzieciach słyszymy bardzo różne opinie :”to taka odpowiedzialna dziewczynka”, „ten chłopiec aż prosi się, żeby go ukarać”,  a są również takie „ z tym dzieckiem nie ma żadnych kłopotów”.

 W rodzinach zagrożonych rozpadem, jak również tych w których życie zdominowane jest awanturami ( szczególnie w rodzinach alkoholowych) można wyróżnić 4 postawy które przyjmują dzieci aby przetrwać- poradzić sobie w otaczającym świecie.

'Bohater rodzinny'

To dziecko, które dostarcza rodzinie poczucia wartości, dumy i sukcesu. Zwykle bierze na siebie różne obowiązki i świetnie sobie z nimi radzi. Ponieważ znaczna ich część to sprawy dorosłych (np. gotowanie, sprzątanie, wychowywanie młodszego rodzeństwa), bohater staje się małym dorosłym: dzielny, opanowany, pełen poświęcenia i gotowości do rezygnacji z siebie dla innych. Dalsza rodzina, znajomi i sąsiedzi często z zazdrością patrzą na takie dziecko, chwalą je i podziwiają. Dzięki bohaterowi rodzina może poczuć się dobrze, bo przecież wychowała tak odpowiedzialnego i odnoszącego sukcesy młodego człowieka.
Tylko czasem ktoś zauważy, że bohater to bardzo skryte dziecko, wiecznie niezadowolone z siebie i z tego, co osiągnęło. „Bohater rodzinny” wciąż bywa napięty, ponieważ obawia się, że ktoś wreszcie odkryje, iż wcale nie jest takim, jak widać na zewnątrz. Towarzyszy mu przy tym poczucie bezwartościowości. Czuje się nieszczęśliwy, zaniedbany i osamotniony. Jego rola w rodzinie to być odpowiedzialnym dorosłym. Ale dziecko, które nie przeszło pełnego cyklu dorastania i dojrzewania, nie jest w stanie sprostać takiemu wyzwaniu.

W życiu dorosłym takie nie potrafią pracować ze spokojem i pewnością dobrze wykonywanych obowiązków. Nie biorą urlopu, pracują gorliwie, często zostają po godzinach zaniedbują rodziny- chcąc za wszelką cenę wykazać się. Łatwo zapadają na choroby serca

Jak pomóc takiemu dziecku?

  • Wypatruj dzieci "nadmiernie kompetentnych", które robią wrażenie jakby funkcjonowały na najwyższych obrotach.
  • Kładź nacisk na to, aby te dzieci nie poświęcały się i nie rezygnowały z korzyści czerpanych z różnych zajęć pod pretekstem, że są zbyt zajęte w domu.
  • Stawiaj przed dziećmi zadania odpowiadające ich możliwościom, aby nie brały na swoje barki zbyt wiele.
  • Daj im do zrozumienia, że nie ma nic złego w odpoczynku i bezczynności. Upewnij je, że nie muszą zawsze robić przyjemności komuś innemu i że można również zrobić przyjemność sobie.
  • Dowartościuj te dzieci, powinny wiedzieć, że akceptujesz je niezależnie od tego czy odniosą sukces czy porażkę.
  • Zachęć je, aby wyrażały swoje prawdziwe uczucia w rozmowach lub w formie artystycznej.
  • Pokieruj nimi, gdy muszą podjąć trudne decyzje, które rodzice pozostawili do ich uznania.
  • Wyraź radość z ich sukcesów, ale naucz je również przyjmować porażki.
  • Bądź z nimi po odniesionym niepowodzeniu.
  • Zadbaj o to, aby miały okazję do zabawy, relaksu i radości, aby mogły nacieszyć się dzieciństwem razem z innymi rówieśnikami. Akceptuj śmiech, chichoty a nawet wygłupy, bo silna motywacja do osiągania wyników i odnoszenia sukcesów sprawia, że dzieci alkoholików nie mają szansy przeżycia normalnego dzieciństwa.

 

 

'Kozioł ofiarny'

 Dzięki niemu rodzina może odwrócić uwagę od swoich rzeczywistych problemów. Traktuje bowiem dziecko jako swoisty obiekt zastępczy, na którym można się skoncentrować i wyładować negatywne uczucia. 'Kozioł ofiarny' jest z pozoru przeciwieństwem 'bohatera rodzinnego'. Dorośli postrzegają takie dziecko jako nieodpowiedzialne i trudne, przynoszące swoim zachowaniem kłopoty i problemy. Często kiepsko się uczy, wcześnie sięga po używki, wpada w tzw. złe towarzystwo. Wobec rodziców jest zwykle bezczelne i aroganckie. W ten sposób wyraża bowiem negatywne emocje, jakie członkowie rodziny odreagowują na nim.
'Kozioł ofiarny' może być jednak zadziwiająco podobny do 'bohatera rodzinnego': tak jak on potrafi wziąć odpowiedzialność za to, co dzieje się w rodzinie. Ale bohater bierze na siebie odpowiedzialność za pozytywny wizerunek rodziny, zaś 'kozioł' za negatywny. Dzieci w obu rolach przeżywają lęk, poczucie odrzucenia, osamotnienia i skrzywdzenia. U 'kozła ofiarnego' czasem pojawia się również uczucie nienawiści do świata i ludzi, którzy nie dają mu żadnej szansy na bycie dobrym, a także uczucie zazdrości i niedoceniania.
'Kozioł ofiarny' ma zapewnić dobre samopoczucie rodzinie, która może zrzucić na niego odpowiedzialność za wszystko: to nie my jesteśmy źli, to on jest trudnym dzieckiem, łobuzem, wpadł w złe towarzystwo itd.

Jak pomóc takiemu dziecku?

  • Popatrz na jego zachowanie, jako wołanie o pomoc a nie jako próbę zagrożenia tobie osobiście.
  • Nie spisuj go na straty.
  • Zrób inwentarz własnych uczuć do kozła ofiarnego, pozwól sobie na stwierdzenie, że trudno ci go polubić, ale masz obowiązek mu pomóc
    i traktować sprawiedliwie.
  • Radykalnie zmień swoje zachowanie wobec kozła ofiarnego, jeżeli jesteś do niego nastawiony negatywnie. Jest szansa, że zmiana w twoim zachowaniu wywoła u niego zmianę na lepsze.
  • Bądź uczciwy w wyrażaniu swoich uczuć. Negując swe prawdziwe uczucia, wzmacnia się tylko system zaprzeczania faktom, który występuje w alkoholowej rodzinie. Jeśli robi coś co cię złości, powiedz mu o tym. Mów jednak, że jesteś zły za konkretną rzecz, którą zrobił a nie na niego.
  • Unikaj zbytniej surowości i skłonności do karania, próbuj nawiązać kontakt z prawdziwym dzieckiem kryjącym się pod przykrywką pozorów.
  • Wytycz mu granice tego co wolno i co nie wolno.
  • Postaraj się o pozytywne podejście, tłumacząc czego się od niego oczekuje zamiast mówić czego się zabrania.
  • Chwal za zachowania pozytywne.
  • Wyznacz rolę przywódczą w sytuacji gdy sukces jest pewny i pochwal za dobrze wykonane zadanie.
  • Zachęcaj do właściwego wyładowania emocji.
  • Pomóż innym dzieciom zrozumieć kozła ofiarnego, nie powinny być jednak zmuszane do zadawania się z nim.

„Dziecko maskotka”

To dziecko odpowiada za poprawianie nastroju i humoru rodzin.  Na jego widok pojawiają się uśmiechy na twarzach, domownicy rozluźniają się i uspokajają. Często staje się ono domowym antidotum na kryzysowe chwile: 'Uspokój ojca, ciebie posłucha'. Rodzice lubią popisywać się maskotką przed innymi. Jednocześnie bez względu na wiek traktują ją jak osobę niedojrzałą, niewiele rozumiejącą z tego, co się wokół niej dzieje.
Kiedy maskotka musi poradzić sobie z czyjąś złością czy wściekłością, wobec których bezsilni są dorośli domownicy tak naprawdę jest przestraszona i napięta. Ma poczucie, że jeśli nie może poprawić komuś nastroju, staje się niepotrzebna jak porzucona przytulanka. W efekcie takie dziecko przestaje rozpoznawać swoje własne emocje, na wszystko reaguje uśmiechem- przez co często bywa nieadekwatne do sytuacji.

Jako człowiek dorosły często sprawia wrażenia osoby nieodpowiedzialnej, nie budzi zaufania.

Jak pomóc takiemu dziecku?

  • Poświęć mu dużo uwagi, postaraj się dobrze je poznać.
  • Daj mu do zrozumienia, że nie powinno ukrywać swej prawdziwej osobowości i że ludzie będą je nadal lubić, nawet gdy nie będzie opowiadać dowcipów.
  • Pomóż im nabrać ufności na tyle, aby odrzuciły maskę.
  • Pomóż mu zrozumieć, że nie ma nic złego w okazywaniu prawdziwych uczuć: smutku, gniewu, samotności i strachu.
  • Pokazuj dziecku stosowne do wydarzenia emocje i reakcje.
  • Wskaż mu możliwość wypowiedzi w formie pisemnej, tylko do twojej wiadomości, aby nie czuło się zmuszone do zabawiania innych.

„Dziecko niewidzialne'”

Zwane także dzieckiem we mgle lub dzieckiem zagubionym-  zachowuje się tak, jakby go nie było. Godzinami potrafi zajmować się sobą. Nie sprawia kłopotów wychowawczych, zwykle niczego nie chce. W kontaktach społecznych jest wycofane, czasem uznawane za nieśmiałe. Robi wszystko, żeby nie zwracać na siebie uwagi. Czasem udaje mu się to na tyle dobrze, że wychowuje się w swoistej izolacji społecznej, pomimo ludzi wokół. Takiemu dziecku brakuje podstawowych umiejętności interpersonalnych: nawiązywania kontaktu, wyrażania swoich potrzeb czy współpracy z innymi. W szkole wyraźnie odbiega od swoich rówieśników poziomem umiejętności społecznych.
'Niewidzialne' dziecko czuje się bezwartościowe, niegodne uwagi innych i osamotnione. Ale równocześnie jest zagniewane, iż nikt nie zwraca na nie uwagi. Jego zachowaniem kieruje poczucie, że najlepiej by się stało, gdyby go nie było.

Jak pomóc takiemu dziecku?

  • Daj mu poczucie przynależności do grupy, zadbaj aby wiedziało, że zajmuje ważne miejsce w klasie i nadaje się do tej roli.
  • Korzystaj z okazji do zintegrowania dziecka ze środowiskiem.
  • Zachęcaj do brania udziału w zajęciach, wymagających integracji społecznej.
  • Wzmacniaj jego pewność siebie.
  • Podbuduj samoświadomość dziecka, chwaląc je, gdy wyraża konstruktywne myśli i opinie.
  • Powierz zadanie, aby mogło dokonać czegoś wartościowego na rzecz grupy.
  • Pomagaj rozpoznawać i wyrażać swoje uczucia za pomocą różnych środków wyrazu.
  • Ustal z kim dziecko chciałoby współpracować i wyznacz im wspólne zadanie.
  • Zwracaj uwagę, aby wiele razy w ciągu dnia zwracać się do niego łamiąc w ten sposób jego izolację od otoczenia.